නොවිසඳුණු ප්‍රහේලිකාව: සවිඥානය පිළිබඳව විමසුමක්

“මිනිසා යනු අප විශ්වය ලෙස හඳුන්වන සමස්තයේම කොටසකි; කාලය හා අවකාශය තුළ ගැවසෙන සීමිත කොටසකි. ඔහු තමාව, ඔහුගේ සිතුවිලි සහ ඔහුගේ හැඟීම් අනෙක් ඒවායින් වෙන් වූ දෙයක් ලෙස අත්විඳියි – එයම විඥානයේ දෘශ්‍ය මායාවක් වේ” — ඇල්බට් අයින්ස්ටයින්

***

මේ ලිපිය, @kurzgesagt යූටියුබ් චැනලයේ The Origin of Consciousness – How Unaware Things Became Aware වීඩීයෝව ඇසුරින් සකසන ලද ලිපියකි.

Cover image credit goes to discover.hubpages.com

***

මිනිස් මනසේ සංකීර්ණත්වය

අපි කවුද? අපිට අපේ පැවැත්ම දැනෙන්නේ කොහොමද? මේ ලෝකය අපිට පෙනෙන විදිහටම තවත් කෙනෙකුට පෙනෙනවාද? මේ සියලු ප්‍රශ්න වලට තිබෙන එකම පිළිතුර විඥානය හෙවත් සවිඥානිකත්වය යන්නයි. සොබාදහමේ පවතින විශාලතම ප්‍රහේලිකාව මෙය විය හැකියි. සරලවම කිවහොත්, විඥානය යනු අප අවට පරිසරය සහ අපගේ අභ්‍යන්තර තත්ත්වය පිළිබඳව අපට ඇති දැනුවත්භාවයයි.

විඥානය යනු සොබාදහම විසින් අප වෙත ඉදිරිපත් කර ඇති විශාලතම අබිරහසයි. ඔබ දැන් මේ ලිපිය කියවමින් සිටින මොහොතේ, එම අකුරු හඳුනා ගැනීමටත්, ඒවායේ අර්ථය තේරුම් ගැනීමටත්, ඒ පිළිබඳව යම් හැඟීමක් ඇති කර ගැනීමටත් ඔබට හැකි වී තිබෙන්නේ ඔබ සතු මේ සවිඥානික බව නිසාය. සරලවම කිවහොත්, විඥානය යනු අප අවට පරිසරය සහ අපගේම අභ්‍යන්තර ලෝකය පිළිබඳව අපට ඇති දැනුවත්භාවයයි.

නමුත් මේ ගැඹුරු විෂය ගැන සිතන විට අප බොහෝ විට රවුමක කැරකෙන්නාක් මෙන් අතරමං වෙමු. අපට විඥානය යනු කුමක්දැයි සහජයෙන්ම වැටහෙන නමුත්, එය විද්‍යාත්මකව අර්ථ දැක්වීමට ගිය විට එය මිරිඟුවක් මෙන් අපෙන් ඈත් වෙයි.

විඥානය යනු කුමක්දැයි අර්ථ දැක්වීමේ අරගලය

දර්ශනවාදීන් සහ විද්‍යාඥයන් දශක ගණනාවක් තිස්සේ විඥානය යනු කුමක්දැයි අර්ථ දැක්වීමට උත්සාහ කරති. විවිධ විද්වත් මතවාද එකිනෙක ගැටෙන නමුත්, තවමත් කිසිවෙකුත් ඒ සඳහා සර්වසාධාරණ පිළිතුරක් ලබා දීමට සමත් වී නැත. අපේ පැවැත්මේ මූලික පදනම වන දැනුවත්භාවය අපටම පැහැදිලි කර ගැනීමට නොහැකි වීම තරමක් නොසන්සුන්කාරී හැඟීමක් ඇති කරන්නකි.

මෙහිදී එක් වැදගත් කරුණක් පැහැදිලි කරගත යුතුය. එනම්, විඥානය සහ බුද්ධිය (Intelligence) යනු සම්පූර්ණයෙන්ම එකක් නොවන බවයි. කෘතිම බුද්ධිය (AI) සතුව ඉහළ බුද්ධියක් තිබිය හැකි වුවද, එයට තවමත් දැනීමක් නැත. මිනිසා ලෙස අපට මේ දෙකම පවතියි. අපගේ විඥානය යනු වසර මිලියන ගණනක් තිස්සේ සිදු වූ ස්වභාවික වරණය සහ පරිණාමයේ ප්‍රතිඵලයකි. අජීවී ද්‍රව්‍යයක සිට අද අප අත්විඳින මේ සංකීර්ණ මානුෂීය විඥානය දක්වා ගමන ආරම්භ වූයේ කෙසේද?

“විඥානය යනු නිහඬ විශ්වය තමන් දෙසම බලාගැනීම සඳහා විවර කරගත් ඇසයි.”

ගලක නිහඬතාව සහ ජීවයේ ස්පන්දනය

අප විඥානය සොයා යන ගමන ආරම්භ කරන්නේ නම්, මුලින්ම අපට හමුවන්නේ අජීවී වස්තූන්ය. නිදසුනකට සාමාන්‍ය ගලක් සලකන්න. පොදු පිළිගැනීම නම් ගලකට විඥානයක් නැති බවයි. නමුත් පැන්ප්සයිකිසම් (Panpsychism) නම් දර්ශනය අදහන පිරිස පවසන්නේ ගල් වැනි අජීවී ද්‍රව්‍ය වලට පවා යම් ආකාරයක ඉතා ප්‍රාථමික අභ්‍යන්තර ජීවයක් තිබිය හැකි බවයි. කෙසේ වෙතත්, ගලක් කිසිදු චලනයක් හෝ ප්‍රතිචාරයක් නොපෙන්වන බැවින්, එහි විඥානයක් තිබේදැයි අපට ඔප්පු කිරීමට හෝ ප්‍රතික්ෂේප කිරීමට හැකියාවක් නැත.

එබැවින් විද්‍යාඥයන් වඩාත් ප්‍රායෝගිකව විඥානය සෙවීම ආරම්භ කරන්නේ ජීවීන්ගෙනි. ජීවියෙකු යනු තමන්ව නඩත්තු කර ගන්නා සහ ප්‍රජනනය කරන පද්ධතියකි. මේ සඳහා ශක්තිය අත්‍යවශ්‍ය වේ. ශක්තිය ලබා ගැනීමට නම් ආහාර සොයාගත යුතුය. විඥානයේ මූලිකම සහ ප්‍රාථමිකම කාර්යය වන්නට ඇත්තේ ආහාර හෙවත් ශක්ති ප්‍රභවයන් වෙත ජීවියෙකු මෙහෙයවීමයි.

මූලික පියවර: ආහාර සොයා යාම

ඉතා කුඩා ජීවීන් දෙස බැලූ විට අපට මේ පරිණාමය පැහැදිලි වේ. නිදසුනකට, Trichoplax adhaerens යනු ලොව සිටින සරලම සතෙකි. මෙම සතාට නිශ්චිත ඉලක්කයක් හෝ දිශාවක් නැත. ආහාර ඇති තැනදී ඌ වේගය අඩු කරන අතර ආහාර නැති තැනදී වේගයෙන් ගමන් කරයි. මෙය සංකීර්ණ සවිඥානික ක්‍රියාවලියක් නොව, සරල රසායනික ප්‍රතිචාරයකි. මෙහිදී සතාට පරිසරය ගැන දැනුවත්භාවයක් තිබීම අත්‍යවශ්‍ය නොවේ.

නමුත් සැබෑ විඥානයේ පළමු බීජය රෝපණය වන්නේ ජීවියෙකු ඉලක්කගතව චලනය වීමට පටන් ගත් විටයි. එනම්, තමන්ට අවශ්‍ය දේ දෙසටත්, තමන්ට අනතුරුදායක දේවලින් ඉවතටත් ගමන් කිරීමට හැකි වූ විටයි.

කුඩා පණුවෙකුගේ ක්‍රියාකාරිත්වය සලකා බලන්න. පණුවා සමහර විට කුසගින්නේ සිටින අතර තවත් විටෙක කුස පිරී සිටියි. ඌ ආහාර සොයා යන්නේ බාහිර උත්තේජනයකට ලැබෙන ප්‍රතිචාරයක් නිසා පමණක් නොව, උගේ අභ්‍යන්තර කායික තත්ත්වය (Internal physiological state) නිසාය. බඩගිනි වූ විට පණුවා ආහාර සුවඳ හඹා යයි. ආහාර ගත් පසු ඌ ආරක්ෂිත තැනකට යයි. මෙතැනදී ජීවියා තුළ තමන්ගේ අවශ්‍යතාවය පිළිබඳ යම් හැඟීමක් ජනිත වී ඇත.

පෙනීම: විඥානයට මානයන් එකතු කිරීම

විඥානයේ පරිණාමයේ මීළඟ තීරණාත්මක හැරවුම් ලක්ෂ්‍යය වන්නේ “පෙනීම” (Vision) හෙවත් දෘෂ්ටියයි. පෙනීම මගින් ජීවියෙකුට තම අවට ඇති ලෝකය ගැන ගැඹුරු සහ පුළුල් අවබෝධයක් ලබා දෙයි. සුවඳට හෝ ස්පර්ශයට වඩා පෙනීම මගින් අවකාශය (Space) පිළිබඳ හැඟීමක් ඇති කරයි. ඇසක් ඇති වූ විට, ජීවියෙකුට තම ආහාරය දෙස බලාගෙනම එය වෙත ළඟා වීමට හැකියාව ලැබේ.

එහෙත් පෙනීම පමණක් ප්‍රමාණවත් නොවේ. යම් සතෙකුට තමන්ගේ ආහාරය පෙනෙන පමණකින්ම එය හඹා යා හැකි නම්, එය තවමත් ඉතා ප්‍රාථමික අවධියකි. සැබෑ මානසික දියුණුව ඇති වන්නේ මනසින් රූප මැවීමට (Inner representation) හැකි වූ විටයි. එවිට ආහාරය ඇසට නොපෙනී ගියද, එය කොහේ හෝ පවතින බව සිතා දිගටම සෙවීමට සතාට හැකියාව ලැබේ. මෙය මතකයේ (Memory) උපතයි.

මනසේ කාල යන්ත්‍රය

වස්තුවක් ඇසට නොපෙනී ගියත්, එය තවදුරටත් පවතින බව තේරුම් ගැනීම Object Permanence ලෙස හඳුන්වනු ලබයි. මෙය විඥානය නැමැති පියගැටපෙලේ තවත් ඉතා වැදගත් පියවරකි.

• මිනිස් බිළිඳුන් මෙම හැකියාව ලබා ගන්නේ මාස අටකදී පමණය.

• නමුත් කුකුළු පැටවුන් උපතින් දින දෙකක් ඇතුළත මෙම හැකියාව පෙන්වයි.

යමක් මතක තබා ගැනීමට හැකි වූ විට, ජීවියාට කාලය පිළිබඳ හැඟීමක් ඇති වේ. එවිට ඌට අතීතය ගැන සිතීමටත්, අනාගතය ගැන අනාවැකි කීමටත් හැකි වේ. කාලය පිළිබඳ මේ හැඟීම නිසා ජීවියෙකුට ඉවසීමට (Delayed gratification) හැකියාව ලැබේ.

උදාහරණයක් ලෙස, වැඩිහිටි කුකුළෙකුට තමන් ඉදිරිපිට ඇති කුඩා ආහාර ප්‍රමාණය පසෙකලා, මඳ වේලාවකින් ලැබීමට නියමිත විශාල ආහාර ප්‍රමාණයක් ලැබෙන තෙක් ඉවසීමෙන් බලා සිටීමට හැකිය. මෙයින් පෙනෙන්නේ අනාගතයේදී ලැබෙන ප්‍රතිලාභය ගැන මනසින් සිතීමට ඔවුන්ට හැකියාවක් ඇති බවයි.

මනස කියවීමේ හැකියාව: අනුන්ගේ පාවහන් වලට බැස බැලීම

සවිඥානිකත්වයේ ඉතා ඉහළ මට්ටමක් Western Scrub-Jays නම් පක්ෂීන් පෙන්වයි. ඔවුන් තමන් සොයා ගන්නා ආහාර සඟවා තැබීමට දක්ෂයෝ වෙති. විශේෂත්වය නම්, තවත් සොරෙකු තමන් දෙස බලා සිටින බව දැනුණහොත්, එම පක්ෂියා පසුව හොර රහසේ පැමිණ එම ආහාරය වෙනත් ස්ථානයක සැඟවීමයි.

මෙහිදී එම පක්ෂියා සිදු කරන්නේ විශාල මානසික කාර්යයකි. ඌ තමන්ගේ ඇසින් පමණක් නොව, අනෙක් පක්ෂියාගේ ඇසින් ද ලෝකය දෙස බලයි. එනම් අනෙකාටද බඩගින්නක් ඇති බවත්, ඔහු මෙය සොරකම් කිරීමට ඉඩ ඇති බවත් ඌට වැටහෙයි. මෙය මනස කියවීමේ හැකියාව (Theory of Mind) ලෙස හැඳින්වේ. මෙම හැකියාව නිසා ජීවියෙකුට අනුන්ගේ හැඟීම් තේරුම් ගැනීමට (Empathy) සහ කපටි ලෙස කටයුතු කිරීමට (Outsmarting) මග පෑදෙයි.

භාෂාව සහ ස්වයං විඥානය

අපගේ විඥානය අතිශය සංකීර්ණ තත්ත්වයට පත් කළ අවසාන මෙවලම වන්නේ භාෂාව (Language) යි. භාෂාව නිසා අපට අතීතය, වර්තමානය සහ අනාගතය ගැන ඉතා සවිස්තරාත්මකව සිතීමටත්, සැලසුම් කිරීමටත් හැකි වී තිබේ.

අපට වචන හරහා අපේම පැවැත්ම ගැන ප්‍රශ්න කළ හැකිය. “මම කවුද?”, “විඥානය යනු කුමක්ද?” වැනි ප්‍රශ්න ඇසීමට අපට හැකි වී ඇත්තේ භාෂාව සතු මේ අද්විතීය ශක්තිය නිසාය. භාෂාව යනු අපගේ මනස අභ්‍යන්තරයේ පවතින සංකල්ප බාහිර ලෝකයට ලබා දීමට හැකි හඬ වේ.

කුසගින්නේ සිට විශ්වය දක්වා

අපි නැවතත් විඥානයේ මූලාරම්භය දෙස බලමු. එය ආරම්භ වූයේ බඩගිනි වූ සිරුරක් ආහාර දෙසට මෙහෙයවීමේ සරල අවශ්‍යතාවයෙනි. පරිනාමයේ එම කුඩා පියවර, අද අපව විශ්වයේ අබිරහස් සොයන මහා බුද්ධිමතුන් බවට පත් කර ඇත.

සමහර විට, අප මහා නවකතා කියවන්නේත්, අභ්‍යවකාශයට රොකට් යවන්නේත්, සිතුවම් අඳින්නේත් ඒ විඥානය නිසාමය. නමුත් මේ සියල්ල පිටුපස තවමත් එම පැරණි, බඩගිනි වූ සතා සිටියි. අප කොතරම් දියුණු වුවත්, අපේ මනස තවමත් වැඩිපුරම සිතන්නේ ඊළඟ වේලට කන්නේ මොනවාද යන්න ගැනය. අද අපට ආහාර අප සොයා එන මට්ටමට ලෝකය දියුණු කිරීමට හැකි වී ඇත්තේ අප සතු මේ විස්මිත විඥානය නිසාමය.

විඥානය යනු හුදෙක් මොළයේ සිදුවන රසායනික ක්‍රියාවලියක් පමණක් නොව, එය ජීවයේ සහ පැවැත්මේ සැබෑ අරුතයි. අපේ මනස යනු නිමක් නැති ගවේෂණයකි. ඒ ගවේෂණයේ කෙළවර කොතැනදැයි අප තවමත් නොදනිමු.

“අප හුදෙක් තාරකා වල දූවිලි වලින් සෑදුණු සිරුරු පමණක්ම නොවේ; අප එම තාරකා දෙස බලා ඒවායේ අරුත සොයන ජීවී විඥානයන් ය.”

***

(මෙම අන්තර්ගතයන් උපුටා ගන්නේ නම්, ඒ සෑම විටකදීම ceylonreader වෙබ් අඩවියේ විස්තරය සඳහන් කිරීමට කාරුණික වන්න)